José Martí (1853–1895) był kubańskim poetą, pisarzem, dziennikarzem i działaczem niepodległościowym. Jest jedną z najważniejszych postaci w historii Kuby i nosi przydomek El Apóstol – „Apostoł”. Jego imię noszą na Kubie ulice, szkoły, instytucje kulturalne, a nawet międzynarodowy port lotniczy w Hawanie (El Aeropuerto Internacional José Martí).
José Martí (1853–1895) fue un poeta, escritor, periodista y revolucionario cubano. Es una de las figuras más importantes de la historia de Cuba y es conocido con el sobrenombre de El Apóstol. Su nombre está presente en toda Cuba: lo llevan calles, escuelas e instituciones culturales, e incluso el aeropuerto internacional de La Habana, El Aeropuerto Internacional José Martí.
José Martí urodził się 28 stycznia 1853 r. w Hawanie, gdy Kuba była jeszcze hiszpańską kolonią. Już jako nastolatek zaangażował się w działalność patriotyczną. W 1869 r., mając zaledwie szesnaście lat, opublikował pismo La Patria Libre. Wkrótce został aresztowany przez władze kolonialne, a w 1870 r. skazano go na sześć lat ciężkich robót. Ze względu na młody wiek i stan zdrowia karę zamieniono na zesłanie.
José Martí nació el 28 de enero de 1853 en La Habana, cuando Cuba todavía era una colonia española. Desde muy joven participó en actividades patrióticas. En 1869, con solamente dieciséis años, publicó el periódico La Patria Libre. Poco después fue detenido por las autoridades coloniales y en 1870 fue condenado a seis años de trabajos forzados. Debido a su juventud y a su estado de salud, la pena fue conmutada por el destierro.
W 1871 r. Martí został deportowany do Hiszpanii. W Madrycie i Saragossie studiował prawo oraz filozofię i literaturę. W tym okresie opublikował m.in. El presidio político en Cuba, w którym opisał warunki panujące w kubańskich więzieniach.
En 1871 Martí fue deportado a España. En Madrid y Zaragoza estudió Derecho y Filosofía y Letras. Durante este período publicó, entre otros textos, El presidio político en Cuba, en el que describió las condiciones de las cárceles cubanas.
Po opuszczeniu Hiszpanii Martí przebywał w kilku krajach Ameryki Łacińskiej. Mieszkał m.in. w Meksyku i Gwatemali, gdzie pracował jako dziennikarz i nauczyciel. W 1880 r. przybył do Nowego Jorku, który stał się najważniejszym miejscem jego emigracyjnej działalności. Przez wiele lat pisał artykuły dla gazet w różnych krajach Ameryki Łacińskiej, m.in. dla argentyńskiej La Nación.
Después de salir de España, Martí vivió en varios países de América Latina. Residió, entre otros lugares, en México y Guatemala, donde trabajó como periodista y profesor. En 1880 llegó a Nueva York, ciudad que se convirtió en el principal centro de su actividad durante el exilio. Durante muchos años escribió artículos para periódicos de diferentes países latinoamericanos, entre ellos el argentino La Nación.
Interesował się nie tylko polityką, ale także kulturą, literaturą i społeczeństwem Stanów Zjednoczonych. Jego stosunek do USA był złożony: podziwiał energię i rozwój tego kraju, a jednocześnie krytykował jego ekspansjonizm i obawiał się, że po uzyskaniu niepodległości Kuba może znaleźć się pod wpływem Stanów Zjednoczonych.
Se interesaba no solamente por la política, sino también por la cultura, la literatura y la sociedad de Estados Unidos. Su relación con este país era compleja: admiraba su energía y su desarrollo, pero al mismo tiempo criticaba su expansionismo y temía que, después de conseguir la independencia, Cuba pudiera quedar bajo la influencia de Estados Unidos.
Martí był nie tylko politykiem, ale przede wszystkim pisarzem. Tworzył poezję, eseje, artykuły prasowe oraz utwory dla dzieci. W 1889 r. zaczął wydawać w Nowym Jorku czasopismo La Edad de Oro, przeznaczone dla dzieci. W 1891 r. ukazał się jego słynny zbiór poezji Versos sencillos („Proste wiersze”).
Martí no fue solamente un político, sino también un importante escritor. Escribió poesía, ensayos, artículos periodísticos y textos para niños. En 1889 comenzó a publicar en Nueva York la revista La Edad de Oro, destinada a los niños. En 1891 apareció su famoso libro de poemas Versos sencillos.
Innym ważnym tekstem Martíego jest opublikowany w 1891 r. esej Nuestra América. Pisał w nim o przyszłości Ameryki Łacińskiej i potrzebie budowania własnej tożsamości na podstawie historii i doświadczeń mieszkańców kontynentu. Jedno z jego najbardziej znanych zdań brzmi: „Trincheras de ideas valen más que trincheras de piedra” – „Okopy idei są warte więcej niż okopy z kamienia”. Martí uważał, że walka o wolność nie powinna ograniczać się do walki zbrojnej, lecz powinna obejmować również edukację, kulturę i rozwój świadomości społecznej.
Otro texto importante de Martí es el ensayo Nuestra América, publicado en 1891. En él reflexionó sobre el futuro de América Latina y sobre la necesidad de construir una identidad propia basada en la historia y en la realidad de sus pueblos. Una de sus frases más conocidas dice: „Trincheras de ideas valen más que trincheras de piedra”. Para Martí, la lucha por la libertad no debía limitarse a la lucha armada, sino que también debía incluir la educación, la cultura y el desarrollo de la conciencia social.
W 1892 r. Martí założył Kubańską Partię Rewolucyjną, której celem było przygotowanie nowej walki o niepodległość Kuby. Współpracował m.in. z generałem Máximo Gómezem i innymi przywódcami kubańskiego ruchu niepodległościowego. Po rozpoczęciu powstania 24 lutego 1895 r., znanego jako Grito de Baire, Martí postanowił powrócić na Kubę. 25 marca 1895 r. wraz z Máximo Gómezem podpisał na Dominikanie Manifiesto de Montecristi. Dokument ten nie był deklaracją niepodległości, lecz przedstawiał cele i zasady rozpoczętej wojny przeciwko hiszpańskiemu panowaniu.
En 1892 Martí fundó el Partido Revolucionario Cubano, cuyo objetivo era preparar una nueva lucha por la independencia de Cuba. Colaboró, entre otros, con el general Máximo Gómez y con otros dirigentes del movimiento independentista cubano. Después del comienzo de la insurrección del 24 de febrero de 1895, conocida como Grito de Baire, Martí decidió regresar a Cuba. El 25 de marzo de 1895 firmó con Máximo Gómez, en la República Dominicana, el Manifiesto de Montecristi. Este documento no proclamaba la independencia de Cuba, sino que explicaba los objetivos y los principios de la guerra que acababa de comenzar.
11 kwietnia 1895 r. Martí przybył na Kubę. Niespełna sześć tygodni później, 19 maja, zginął w bitwie pod Dos Ríos, mając zaledwie 42 lata. Został pochowany na cmentarzu Santa Ifigenia w Santiago de Cuba. Jego śmierć nastąpiła na początku wojny o niepodległość, która trwała do 1898 r. Martí nie doczekał więc ani zakończenia hiszpańskiego panowania nad Kubą, ani powstania Republiki Kuby.
El 11 de abril de 1895 Martí llegó a Cuba. Menos de seis semanas después, el 19 de mayo, murió en combate en Dos Ríos, a los 42 años. Fue enterrado en el Cementerio Santa Ifigenia, en Santiago de Cuba. Su muerte tuvo lugar al principio de la guerra de independencia, que continuó hasta 1898. Martí no llegó a ver ni el final del dominio español sobre Cuba ni la creación de la República de Cuba.
W 1898 r. konflikt między Kubą a Hiszpanią stał się częścią wojny hiszpańsko-amerykańskiej. Po klęsce Hiszpanii Stany Zjednoczone przejęły kontrolę nad Kubą, a amerykańska okupacja wyspy trwała do 1902 r. Kuba uzyskała wówczas niepodległość, jednak jej suwerenność została ograniczona przez tzw. poprawkę Platta, która dawała Stanom Zjednoczonym m.in. prawo do ingerencji w sprawy Kuby i możliwość utworzenia baz wojskowych. Poprawka Platta została uchylona w 1934 r., ale Stany Zjednoczone zachowały kontrolę nad bazą w Guantánamo.
En 1898 el conflicto entre Cuba y España pasó a formar parte de la guerra hispano-estadounidense. Después de la derrota de España, Estados Unidos ocupó Cuba hasta 1902. Ese año Cuba consiguió la independencia, pero su soberanía quedó limitada por la llamada Enmienda Platt, que concedía a Estados Unidos, entre otras cosas, el derecho a intervenir en los asuntos cubanos y la posibilidad de establecer bases militares. La Enmienda Platt fue derogada en 1934, pero Estados Unidos mantuvo su presencia en la base de Guantánamo.
José Martí jest jedną z najważniejszych postaci w historii i kulturze Kuby. Obecny jest w literaturze, muzyce i pamięci historycznej Kubańczyków. W całym kraju znajdują się liczne pomniki wzniesione na jego cześć. W Hawanie, na Placu Rewolucji, znajduje się Memorial José Martí – monumentalny pomnik z wysoką wieżą i podstawą w kształcie pięcioramiennej gwiazdy. W jego wnętrzu mieści się muzeum poświęcone życiu i twórczości Martíego, a z góry można podziwiać panoramę Hawany. Pomnik José Martí znajduje się również w Parque Central, w centrum miasta.
José Martí es una de las figuras más importantes de la historia y la cultura de Cuba. Está presente en la literatura, la música y la memoria histórica de los cubanos. En todo el país hay numerosos monumentos erigidos en su honor. En La Habana, en la Plaza de la Revolución, se encuentra el Memorial José Martí, un monumento monumental formado por una alta torre y una base con forma de estrella de cinco puntas. En su interior hay un museo dedicado a la vida y la obra de Martí, y desde lo alto se puede contemplar una vista panorámica de La Habana. También hay una estatua de José Martí en el Parque Central, en el centro de la ciudad.
W życiu José Martíego literatura łączyła się z walką o niepodległość. Był poetą, dziennikarzem, myślicielem i jednym z najważniejszych organizatorów kubańskiego ruchu niepodległościowego. Choć żył zaledwie 42 lata, pozostawił po sobie bogaty dorobek literacki i polityczny, który do dziś zajmuje ważne miejsce w kulturze i historii Kuby. Dlatego dla Kubańczyków pozostaje nie tylko bohaterem narodowym, lecz także jednym z najważniejszych symboli walki o niepodległość Kuby.
En la vida de José Martí, la literatura estuvo unida a la lucha por la independencia. Fue poeta, periodista, pensador y uno de los principales organizadores del movimiento independentista cubano. Aunque vivió solamente 42 años, dejó una rica obra literaria y política que hasta hoy ocupa un lugar importante en la cultura y la historia de Cuba. Por eso, para los cubanos sigue siendo no solo un héroe nacional, sino también uno de los símbolos más importantes de la lucha por la independencia de Cuba.
Foto: El Monumento a José Martí, Plaza de Revolución, La Habana © Ian Yaffe