Poza murami Starego Miasta w Jerozolimie, na zboczu Góry Syjon, znajduje się cmentarz katolicki, na którym spoczywają chrześcijanie różnych narodowości. Wśród grobów mieszkańców miasta i osób, których losy związały się z Ziemią Świętą, znajduje się również polska kwatera. Pochowano tu uchodźców wojennych, żołnierzy, dyplomatów, przedstawicieli polskiej społeczności oraz duchownych, którzy podczas II wojny światowej i w latach powojennych znaleźli się na Bliskim Wschodzie.
Outside the walls of Jerusalem’s Old City, on the slopes of Mount Zion, lies a Catholic cemetery where Christians of various nationalities are buried. Among the graves of local residents and people whose lives became connected with the Holy Land is a section reserved for Poles. It is the resting place of wartime refugees, soldiers, diplomats, members of the Polish community, and clergy who found themselves in the Middle East during the Second World War and in the post-war years.
Nekropolia znajduje się pomiędzy Wieczernikiem, gdzie według tradycji Chrystus spożył z apostołami Ostatnią Wieczerzę, a kościołem św. Piotra w Gallicantu. Wejście znajduje się od strony ulicy Ma’ale HaShalom. Cmentarz należy do parafii łacińskiej w Jerozolimie, a opiekę nad nim sprawują franciszkanie z Kustodii Ziemi Świętej.
The cemetery is situated between the Cenacle, where, according to tradition, Christ shared the Last Supper with his apostles, and the Church of Saint Peter in Gallicantu. The entrance is on Ma’ale HaShalom Street. The cemetery belongs to the Latin Parish of Jerusalem and is cared for by the Franciscan friars of the Custody of the Holy Land.
Cmentarz katolicki na Górze Syjon / The Catholic Cemetery on Mount Zion
Cmentarz powstał w XIX wieku. Składa się ze starszej i nowszej części. Starsza, położona w północno-wschodniej części terenu, została poważnie zniszczona w czasie walk o Jerozolimę w 1948 roku i nie jest używana do celów grzebalnych. Nowy cmentarz zlokalizowany jest w bezpośrednim sąsiedztwie, w odległości kilkunastu metrów od starszej części.
The cemetery was established in the nineteenth century and consists of an older and a newer section. The older section, located in the north-eastern part of the grounds, was severely damaged during the fighting for Jerusalem in 1948 and is no longer used for burials. The new cemetery is situated nearby, just a dozen or so metres from the older section.
Teren nowej części cmentarza łagodnie opada ku południu, w stronę doliny Gehenny, znanej z przekazów biblijnych. Bliżej głównego wejścia znajduje się górny taras, z którego kamienne schody prowadzą na niższy poziom. Oba tarasy oddziela wysoka na kilka metrów i ciągnąca się na kilkadziesiąt metrów ściana grobowa. Spoczywają w niej między innymi duchowni należący do katolickich zgromadzeń zakonnych działających w Jerozolimie.
The ground in the newer section of the cemetery slopes gently southwards, towards the Valley of Gehenna, known from biblical accounts. The upper terrace lies closer to the main entrance, with stone steps leading down to the lower level. The two terraces are separated by a burial wall several metres high and extending for several dozen metres. Among those buried in it are members of Catholic religious orders serving in Jerusalem.
Na cmentarzu przeważają groby arabskich chrześcijan, ale pochowano tu także osoby innych narodowości, między innymi Ormian, Czechów, Polaków, Rosjan, Niemców i Francuzów. Są tu również groby osób pochodzących z Jugosławii, Węgier, Stanów Zjednoczonych i Wysp Brytyjskich.
Most of the graves in the cemetery belong to Arab Christians, but people of other nationalities are also buried here, including Armenians, Czechs, Poles, Russians, Germans, and French. There are also graves of people originating from Yugoslavia, Hungary, the United States, and the British Isles.
Polska kwatera i pochowani w niej Polacy / The Polish Section and the Poles Buried There
Historia polskiej kwatery wiąże się z napływem uchodźców do Palestyny podczas II wojny światowej. Po uwolnieniu z sowieckich więzień i łagrów wielu obywateli polskich opuściło Związek Sowiecki wraz z armią gen. Władysława Andersa. Część z nich trafiła do Palestyny, gdzie znaleźli się zarówno żołnierze, jak i cywile – kobiety, dzieci oraz osoby starsze.
The history of the Polish section is connected with the arrival of refugees in Palestine during the Second World War. Following their release from Soviet prisons and labour camps, many Polish citizens left the Soviet Union alongside the army of General Władysław Anders. Some of them reached Palestine, where both soldiers and civilians settled, including women, children, and elderly people.
Polska kwatera znajduje się w dolnej części cmentarza i liczy 86 grobów (trzy z nich kryją szczątki Czechów) i zajmuje tylko część powierzchni nekropolii. Nagrobki ułożone są tyłem do bramy cmentarza, tarasowo po obydwu stronach głównej alejki. Po jej lewej stronie znajduje się 59 grobów, po prawej zaś 27.
The Polish section is located in the lower part of the cemetery. It contains 86 graves, three of which hold the remains of Czechs, and occupies only part of the cemetery grounds. The gravestones are arranged with their backs to the cemetery gate, in terraces on either side of the main path. There are 59 graves on the left-hand side and 27 on the right.
Wśród pochowanych są przedstawiciele różnych środowisk: wojskowi, dyplomaci, urzędnicy, dziennikarze i ludzie kultury, a także kobiety i dzieci. Najwięcej osób w polskiej kwaterze na Syjonie pochowano w 1944 i 1945 r.
Those buried here came from a variety of backgrounds: military personnel, diplomats, officials, journalists, and people involved in cultural life, as well as women and children. The largest number of people in the Polish section on Mount Zion were buried in 1944 and 1945.
Znajdują się tu między innymi żołnierze Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich i armii gen. Władysława Andersa. Pierwszym polskim żołnierzem pochowanym w kwaterze był porucznik Władysław Podhajecki z Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, zmarły w czerwcu 1941 roku. Początkowo grzebano tu głównie wojskowych. Do sierpnia 1942 roku pochowano 21 żołnierzy: 19 Polaków i dwóch Czechów służących w polskich formacjach. Później kwatera stała się miejscem spoczynku również osób cywilnych.
Among those buried here are soldiers of the Independent Carpathian Rifle Brigade and of General Władysław Anders’s army. The first Polish soldier to be buried in the section was Second Lieutenant Władysław Podhajecki of the Independent Carpathian Rifle Brigade, who died in June 1941. Initially, the section was used mainly for military burials. By August 1942, 21 soldiers had been buried there: 19 Poles and two Czechs serving in Polish military formations. Later, the section also became the resting place of civilians.
Spoczywają tu między innymi Zofia z Pohoskich Poniatowska, żona przedwojennego ministra Juliusza Poniatowskiego, major i literat Karol Lilienfeld-Krzewski, malarka Egga Van Haardt oraz Jan Jastrzębiec-Szpytman, odznaczony Orderem Virtuti Militari.
Those buried here include Zofia Poniatowska, née Pohoska, wife of the pre-war minister Juliusz Poniatowski; Major and writer Karol Lilienfeld-Krzewski; painter Egga Van Haardt; and Jan Jastrzębiec-Szpytman, who was awarded the Virtuti Militari Order.
Wśród pochowanych na cmentarzu są również przedstawiciele polskiej służby dyplomatycznej. Konsulat Rzeczypospolitej Polskiej w Jerozolimie rozpoczął działalność 1 maja 1923 roku. W polskiej kwaterze znajdują się groby Witolda Hulanickiego, konsula generalnego RP w Jerozolimie w latach 1937–1939, oraz Aleksego Wdziękońskiego, który pełnił tę funkcję w latach 1943–1945.
Among those buried in the cemetery are also representatives of the Polish diplomatic service. The Consulate of the Republic of Poland in Jerusalem began operating on 1 May 1923. The Polish section contains the graves of Witold Hulanicki, Consul General of Poland in Jerusalem from 1937 to 1939, and Aleksy Wdziękoński, who held the same post from 1943 to 1945.
Witold Hulanicki i dziennikarz Stefan Arnold zostali zamordowani 26 lutego 1948 roku przez członków organizacji Lehi, zwanej także grupą Sterna. Była to żydowska organizacja podziemna, która walczyła z brytyjską administracją mandatową i dążyła do utworzenia niepodległego państwa żydowskiego w Palestynie.
Witold Hulanicki and journalist Stefan Arnold were murdered on 26 February 1948 by members of the Lehi organisation, also known as the Stern Group. It was a Jewish underground organisation that fought against the British Mandatory authorities and sought the establishment of an independent Jewish state in Palestine.
Ksiądz Stefan Pietruszka-Jabłonowski / Father Stefan Pietruszka-Jabłonowski
Z powstaniem i historią polskiej kwatery związany był ksiądz Stefan Pietruszka-Jabłonowski (1898–1973), duszpasterz polskich żołnierzy i uchodźców w Ziemi Świętej. Po wybuchu wojny pracował wśród polskich uchodźców na Węgrzech, a następnie przez Jugosławię i Turcję dotarł do Palestyny. W Jerozolimie organizował życie religijne polskiej społeczności i otaczał opieką przybyłych tu rodaków. Był wieloletnim rektorem Polskiej Misji Katolickiej w Ziemi Świętej. Przyczynił się do odbudowy III i IV Stacji Drogi Krzyżowej, którym nadał polski charakter narodowy. Zmarł 21 listopada 1973 roku w Jerozolimie i został pochowany na cmentarzu katolickim na Górze Syjon. Jego grób znajduje się w polskiej kwaterze.
Father Stefan Pietruszka-Jabłonowski (1898–1973), a chaplain to Polish soldiers and refugees in the Holy Land, was closely associated with the establishment and history of the Polish section. After the outbreak of the war, he worked among Polish refugees in Hungary, then made his way to Palestine via Yugoslavia and Turkey. In Jerusalem, he organised the religious life of the Polish community and provided pastoral care for his fellow countrymen who had arrived there. He served for many years as rector of the Polish Catholic Mission in the Holy Land. He also contributed to the restoration of the Third and Fourth Stations of the Cross, giving them a distinctly Polish national character. He died in Jerusalem on 21 November 1973 and was buried in the Catholic Cemetery on Mount Zion. His grave is located in the Polish section.
Cmentarz w latach 1949–1967 / The Cemetery Between 1949 and 1967
Po wojnie izraelsko-arabskiej w 1948 roku Jerozolima została podzielona. Cmentarz na Górze Syjon znalazł się w strefie zdemilitaryzowanej, określanej jako No Man’s Land, czyli ziemia niczyja. Dostęp do niego był niemożliwy, a groby przez wiele lat pozostawały bez regularnej opieki.
Following the 1948 Arab-Israeli War, Jerusalem was divided. The cemetery on Mount Zion found itself in a demilitarised zone known as No Man’s Land. Access to it was impossible, and the graves remained without regular care for many years.
Sytuacja zmieniła się po wojnie sześciodniowej w 1967 roku, kiedy Izrael przejął kontrolę nad wschodnią Jerozolimą. Cmentarz ponownie znalazł się pod opieką franciszkanów. Polska kwatera nadal wymagała jednak uporządkowania i renowacji. Nie sprzyjała temu również sytuacja polityczna – stosunki dyplomatyczne między Polską a Izraelem zostały przywrócone dopiero w 1990 roku.
The situation changed after the Six-Day War in 1967, when Israel took control of East Jerusalem. The cemetery once again came under the care of the Franciscans. The Polish section, however, still required maintenance and restoration. The political situation did little to help: diplomatic relations between Poland and Israel were not restored until 1990.
Inwentaryzacja i renowacja polskiej kwatery / Documentation and Restoration of the Polish Section
W maju 1998 roku przeprowadzono szczegółową inwentaryzację polskiej kwatery. Inicjatywę podjęli Edward Dobrowolski i Zeev Baran, a dokumentację przygotowała architekt Krystyna Malkiewicz. Opracowanie pozwoliło ocenić stan nagrobków i przygotować projekt ich renowacji.
In May 1998, a detailed survey of the Polish section was carried out. The initiative was undertaken by Edward Dobrowolski and Zeev Baran, while the documentation was prepared by architect Krystyna Malkiewicz. The resulting study made it possible to assess the condition of the gravestones and prepare a restoration plan.
Prace renowacyjne przeprowadzono latem 2006 roku dzięki środkom Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Inicjatorem renowacji był konsul Edward Dobrowolski. Odnowiono nagrobki, uporządkowano kwaterę i wzniesiono obelisk upamiętniający Polaków zmarłych w Palestynie podczas wojny i po jej zakończeniu. Renowację grobów przeprowadziła arabska firma z Akki, kierowana przez architekta M. Bakriego.
Restoration work was carried out in the summer of 2006 with funding from the Council for the Protection of Struggle and Martyrdom Sites. The restoration was initiated by Consul Edward Dobrowolski. The gravestones were restored, the section was tidied up, and an obelisk was erected in memory of Poles who died in Palestine during the war and in the years that followed. The restoration of the graves was carried out by an Arab company from Acre, headed by architect M. Bakri.
Obelisk upamiętniający polskich uchodźców / The Obelisk Commemorating Polish Refugees
Pomnik ufundowała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Jest nim wysoki granitowy obelisk z wykutym w kamieniu orłem na szczycie i z napisem w języku polskim i angielskim. Obelisk wykonano z granitu w Polsce, a następnie przewieziono do Izraela. Uroczystość jego odsłonięcia odbyła się 10 września 2006 roku z udziałem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i jego małżonki Marii Kaczyńskiej.
The monument was funded by the Council for the Protection of Struggle and Martyrdom Sites. It is a tall granite obelisk, topped with an eagle carved in stone and bearing an inscription in both Polish and English. The obelisk was made of granite in Poland and then transported to Israel. Its unveiling ceremony took place on 10 September 2006, attended by the President of the Republic of Poland, Lech Kaczyński, and his wife, Maria Kaczyńska.
Na obelisku umieszczono napis w języku polskim i angielskim, przytoczony poniżej w oryginalnym brzmieniu:
„W hołdzie Polakom spoczywającym na tym cmentarzu, osobom cywilnym i żołnierzom II Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa, byłym jeńcom i więźniom sowieckich łagrów, zmarłym w drodze do Ojczyzny w latach II wojny światowej i po jej zakończeniu. Polska o Was pamięta! Rzeczpospolita Polska, Warszawa Jerozolima 2006”.
The obelisk bears an inscription in Polish and English, reproduced below in its original wording:
“In tribute to Poles buried in this cemetery: civilians and soldiers of General Władysław Anders Polish II Corps, former prisoners of war and inmates of Soviet lagers, who died on their way to homeland in the years World War II and after. Poland remembers you! Republic of Poland, Warsaw Jerusalem 2006.”
Obelisk przypomina o Polakach, którzy po doświadczeniach wojny, deportacji i tułaczki nie doczekali powrotu do ojczyzny. Jest widocznym znakiem pamięci o polskiej obecności w Ziemi Świętej.
The obelisk commemorates the Poles who, after experiencing war, deportation, and exile, never lived to return to their homeland. It stands as a visible reminder of the Polish presence in the Holy Land.
Grób Oskara Schindlera / The Grave of Oskar Schindler
W pobliżu polskiej kwatery, na dolnym tarasie cmentarza, znajduje się grób Oskara Schindlera (1908-1974), niemieckiego przedsiębiorcy, który podczas II wojny światowej wraz z żoną Emilie (1907-2001) uratował życie około 1200 Żydom zatrudnionym w swoich zakładach. Prowadził fabrykę wyrobów emaliowanych w okupowanym Krakowie, a później także zakład w Brünnlitz na terenie dzisiejszych Czech. Wykorzystując swoje kontakty i wpływy, zdołał uchronić pracowników przed deportacją i śmiercią w obozach koncentracyjnych.
Near the Polish section, on the lower terrace of the cemetery, is the grave of Oskar Schindler (1908-1974), a German industrialist who, together with his wife Emilie (1907-2001), saved the lives of approximately 1,200 Jews employed in his factories during the Second World War. He ran an enamelware factory in occupied Kraków and later another factory in Brünnlitz, in what is now the Czech Republic. Using his connections and influence, he managed to protect his workers from deportation and death in concentration camps.
W 1962 roku Instytut Yad Vashem w Jerozolimie uhonorował Schindlera tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, a jego drzewko posadzono w Alei Sprawiedliwych. Schindler zmarł 9 października 1974 roku. Zgodnie ze swoją wolą został pochowany w Jerozolimie. Jego grób do dziś odwiedzają ocaleni oraz ich rodziny, pozostawiając na nagrobku niewielkie kamienie – zgodnie z żydowskim zwyczajem będące wyrazem pamięci i szacunku wobec zmarłych.
In 1962, Yad Vashem in Jerusalem honoured Schindler with the title of Righteous Among the Nations, and a tree was planted in his name in the Avenue of the Righteous. Schindler died on 9 October 1974. In accordance with his wishes, he was buried in Jerusalem. His grave is still visited by survivors and their families, who leave small stones on the gravestone, following a Jewish custom that expresses remembrance and respect for the dead.
Miejsce pamięci / A Place of Remembrance
Polska kwatera pozostaje ważnym miejscem pamięci dla polskiej wspólnoty katolickiej w Jerozolimie. Szczególnie 1 listopada, w uroczystość Wszystkich Świętych, na cmentarzu odbywają się uroczystości upamiętniające zmarłych i wspólna modlitwa przy polskich grobach. Uczestniczą w nich duchowni, Siostry Elżbietanki, członkowie rodzin osób pochowanych na cmentarzu, przedstawiciele Ambasady RP w Tel Awiwie, a także żołnierze polskiego kontyngentu pełniącego służbę w ramach sił pokojowych ONZ. Modlitwie towarzyszy składanie kwiatów i zapalanie zniczy.
The Polish section remains an important place of remembrance for the Polish Catholic community in Jerusalem. In particular, on 1 November, the Feast of All Saints, commemorative gatherings and prayers at the Polish graves are held at the cemetery. They are attended by clergy, the Sisters of Saint Elizabeth, family members of those buried in the cemetery, representatives of the Embassy of the Republic of Poland in Tel Aviv, and soldiers of the Polish contingent serving as part of the United Nations peacekeeping forces. The prayers are accompanied by the laying of flowers and the lighting of candles.
Pochowani Polacy to uchodźcy, żołnierze i cywile, których wojenne losy zaprowadziły na Bliski Wschód. Ich nagrobki przypominają o polskich losach rozproszonych po świecie i o historii, która rozgrywała się daleko od ojczyzny, a mimo to pozostaje częścią naszych dziejów.
The Poles buried here were refugees, soldiers, and civilians whose wartime experiences brought them to the Middle East. Their gravestones recall the lives of Poles scattered across the world and a chapter of history that unfolded far from their homeland, yet remains an integral part of Poland’s past.