Czasowniki zwrotne w j. francuskim (Les verbes pronominaux en français)

Bonjour !

Czasowniki zwrotne w języku polskim to czasowniki poprzedzone zaimkiem zwrotnym „się”. W przeciwieństwie do języka polskiego, w którym zaimek „się” jest identyczny dla wszystkich osób i liczb, w języku francuskim zaimek osobowy zmienia się w zależności od osoby i liczby.

I. Odmiana czasowników zwrotnych

Czasowniki zwrotne odmieniają się w czasie teraźniejszym zgodnie z zasadami grupy koniugacyjnej, do której należą. Zaimek zwrotny podlega odmianie przez osoby i w trybie oznajmującym znajduje się przed czasownikiem. Spójrz na odmianę poniższych czasowników:

  se laver (myć się) se sentir (czuć się) se battre (bić się)
je me lave me sens me bats
tu te laves te sens te bats
il/elle/on se lave se sent se bat
nous nous lavons nous sentons nous battons
vous vous lavez vous sentez vous battez
ils/elles se lavent se sentent se battent

Jeśli czasownik zaczyna się na samogłoskę lub „h” nieme, zaimki zwrotne „me, te” i „se”,  kończące się na samogłoskę e”, ulegają elizji tzn. samogłoska „e” zostaje usunięta i pojawia się apostrof, łączący zaimek zwrotny z czasownikiem. Spójrz na odmianę poniższych czasowników:

  s’appeler (nazywać się) s’approcher (zbliżać się do) s’habiller (ubierać się)
je m’appelle m’approche de m’habille
tu t’appelles t’approches de t’habilles
il/elle/on s’appelle s’approche de s’habille
nous nous appelons nous approchons de nous habillons
vous vous appelez vous approchez de vous habillez
ils/elles s’appellent s’approchent de s’habillent

Zaimek zwrotny uzgadnia się z formą osobową nawet wtedy, gdy czasownik zwrotny w języku francuskim występuje w bezokoliczniku, na przykład:

Je vais me laver. – Umyję się
Je veux me coucher. – Chcę położyć się spać.
Tu dois te lever. – Musisz wstać.
Tu dois te reposer. – Musisz odpocząć.

W zdaniu przeczącym partykułę „ne” stawiamy zawsze przed zaimkiem zwrotnym, a pozostałą część negacji po czasowniku, na przykład:

Elle ne se souvient de rien. – Ona niczego nie pamięta.
Je ne m’endors jamais avant minuit, et je me réveille vers 5 heures. – Nigdy nie zasypiam przed północą i budzę się ok. godz. 5.
Je ne veux pas me coucher. – Nie chcę kłaść się spać.
Vous ne vous trompez pas. – Nie mylicie się.

W trybie rozkazującym odpowiedni zaimek stawiamy za czasownikiem: w II os. l. poj. zaimek  „toi”, w I. os. l. mn. zaimek „nous” i  w II. os. l. mn. zaimek „vous”. Przykłady:

Amuse-toi bien ! – Baw się dobrze!
Assieds-toi à côté de moi! – Usiądź koło mnie!
Amusez-vous bien ! – Bawcie się dobrze!
Dépêche-toi ! – Pospiesz się!
Dépêchons-nous ! – Pospieszmy się!
Mets-toi debout !, Lève-toi ! – Podnieś się! / Wstań!
Mettons-nous debout !, Levons-nous ! – Podnieśmy się! / Wstańmy!
Occupe-toi de tes affaires ! – Pilnuj swoich spraw!
Repose-toi ! – Odpocznij!
Reposez-vous un peu! – Odpocznijcie trochę!

II. Właściwości czasowników zwrotnych w języku francuskim

a) Niektóre czasowniki w języku francuskim występują wyłącznie w formie zwrotnej. Do grupy tej należą między innymi następujące czasowniki:

s’abstenir (wstrzymać się, powstrzymać się)je m’abstiens, tu t’abstiens, il s’abstient, nous nous abstenons, vous vous abstenez, ils s’abstiennent
s’absenter (oddalić się, być nieobecnym)je m’absente, tu t’absentes, il s’absente, nous nous absentons, vous vous absentez, ils s’absentent
s’accouder (opierać się na łokciu)je m’accoude, tu t’accoudes, il s’accoude, nous nous accoudons, vous vous accoudez, ils s’accoudent
s’abonner à (prenumerować)je m’abonne, tu t’abonnes, il s’abonne, nous nous abonnons, vous vous abonnez, ils s’abonnent
s’assoir (siadać)je m’assois, tu t’assois, il s’assoit, nous nous assoyons, vous vous assoyez, ils s’assoient
se désister de qch (odstąpić od czegoś, wycofać się)je me désiste, tu te désistes, il se désiste, nous nous désistons, vous vous désistez, ils se désistent
s’écrier (wykrzyknąć, zawołać)je m’écrie, tu t’écries, il s’écrie, nous nous écrions, vous vous écriez, ils s’écrient
s’écrouler (zawalić się)je m’écroule, tu t’écroules, il s’écroule, nous nous écroulons, vous vous écroulez, ils s’écroulent
s’efforcer de (starać się)je m’efforce, tu t’efforces, il s’efforce, nous nous efforçons, vous vous efforcez, ils s’efforcent
s’enfuir (uciekać) je m’enfuis, tu t’enfuis, il s’enfuit, nous nous enfuyons, vous vous enfuyez, ils s’enfuient
s’envoler (odlatywać, startować, ulotnić się)je m’envole, tu t’envoles, il s’envole, nous nous envolons, vous vous envolez, ils s’envolent
s’évanouir (zemdleć)je m’évanouis, tu t’évanouis, il s’évanouit, nous nous évanouissons, vous vous évanouissez, ils s’évanouissent
s’exclamer (krzyknąć, wykrzyknąć)je m’exclame, tu t’exclames, il s’exclame, nous nous exclamons, vous vous exclamez, ils s’exclament
se méfier (nie ufać, nie dowierzać)je me méfie, tu te méfies, il se méfie, nous nous méfions, vous vous méfiez, ils se méfient
se moquer de qn/qch (kpić sobie z kogoś/czegoś, drwić)je me moque, tu te moques, il se moque, nous nous moquons, vous vous moquez, ils se moquent
se réfugier (schronić się)je me réfugie, tu te réfugies, il se réfugie, nous nous réfugions, vous vous réfugiez, ils se réfugient
se repentir de (żałować czegoś) je me repens, tu te repens, il se repent, nous nous repentons, vous vous repentez, ils se repentent
se soucier de (troszczyć się/martwić się o)je me soucie, tu te soucies, il se soucie, nous nous soucions, vous vous souciez, ils se soucient
se souvenir de (pamiętać o)je me souviens, tu te souviens, il se souvient, nous nous souvenons, vous vous souvenez,
ils se souviennent

b) Niektóre czasowniki w języku francuskim, w zależności od swego znaczenia, funkcjonują z zaimkiem zwrotnym, albo bez tego zaimka, na przykład:

apercevoir qn/qch (zauważyć, spostrzec kogoś/coś)s’apercevoir (spostrzec się, zdać sobie sprawę)
baigner qn/qch (kąpać kogoś/coś)se baigner (kąpać się, wykąpać się, wziąć kąpiel w wannie)
changer (zmieniać coś/się)se changer (przebierać się)
coiffer qn/qch (czesać kogoś/coś)se coiffer (czesać się)
coucher qn (położyć kogoś spać, przenocować kogoś)se coucher (położyć się, kłaść się spać)
doucher qn/qch (myć kogoś/coś pod prysznicem)se doucher (myć się pod prysznicem, wziąć/brać prysznic)
entendre qch (słyszeć coś)s’entendre (rozumieć się wzajemnie, porozumieć się)
inscrire qn (zapisać kogoś)s’inscrire (zapisać się, wpisać się)
laver (myć, prać, zmywać)se laver (myć się, umyć się, prać się, czyścić się)
perdre qn/qch (zgubić, stracić kogoś/coś)se perdre (zgubić się, zepsuć się, pogrążyć się)
promener qn/un chien (oprowadzić kogoś, wziąć kogoś na spacer/ wyprowadzić psa)se promener (przejść się, przespacerować się, iść na spacer)
raser qn/qch (golić kogoś/coś)se raser (golić się, ogolić się)
sentir qn/qch (poczuć kogoś/coś, pachnieć)se sentir (czuć się, poczuć się)
trouver qn/qch (znaleźć, odnaleźć, natrafić na kogoś/coś)se trouver (znajdować się)

c) Niektóre czasowniki występują w formie zwrotnej, jeżeli wyrażają wzajemną relację między osobami. Czasownikom tym mogą towarzyszyć w zdanich wyrazy „mutuellement” (wzajemnie), „réciproquement” (wzajemnie, nawzajem), „l’un l’autre” (jeden drugiego). Do takich czasowników należą między innymi:

s’aimer (kochać się wzajemnie, lubić samego siebie)je m’aime, tu t’aimes, il s’aime, nous nous aimons, vous vous aimez, ils s’aiment
s’écrire (pisać do siebie)je m’écris, tu t’écris, il s’écrit, nous nous écrivons, vous vous écrivez, ils s’écrivent
s’embrasser (całować się)je m’embrasse, tu t’embrasses, il s’embrasse, nous nous embrassons, vous vous embrassez, ils s’embrassent
s’entendre (rozumieć się wzajemnie, porozumieć się)je m’entends, tu t’entends, il s’entend, nous nous entendons, vous vous entendez, ils s’entendent
s’envoyer (przesyłać sobie, wysyłać sobie)je m’envoie, tu t’envoies, il s’envoie, nous nous envoyons, vous vous envoyez, ils s’envoient
se comprendre (rozumieć się wzajemnie)je m’envoie, tu t’envoies, il s’envoie, nous nous envoyons, vous vous envoyez, ils s’envoient
se connaître (znać się, poznać się)je me connais, tu te connais, il se connaît, nous nous connaissons, vous vous connaissez, ils se connaissent
se marier (pobrać się)je me marie, tu te maries, il se marie
nous nous marions, vous vous mariez, ils se marient
se plaire (podobać się sobie)je me plais, tu te plais, il se plaît, nous nous plaisons, vous vous plaisez, ils se plaisent
se saluer (pozdrawiać się wzajemnie)je me salue, tu te salues, il se salue, nous nous saluons, vous vous saluez, ils se saluent
se téléphoner (dzwonić do siebie wzajemnie) je me téléphone, tu te téléphones, il se téléphone, nous nous téléphonons, vous vous téléphonez, ils se téléphonent
se voir (widzieć się nawzajem/ zobaczyć się) je me vois, tu te vois, il se voit, nous nous voyons, vous vous voyez, ils se voient

d) Nie zawsze czasownik zwrotny w języku francuskim jest czasownikiem zwrotnym w języku polskim. Przykłady:

s’emparer de qn/qch (owładnąć/zawładnąć kimś/czymś)je m’empare, tu t’empares, il s’empare, nous nous emparons, vous vous emparez, ils s’emparent
s’évanouir (zemdleć, stracić przytomność)je m’évanouis, tu t’évanouis, il s’évanouit, nous nous évanouissons, vous vous évanouissez, ils s’évanouissent
se lever (wstawać)je me lève, tu te lèves, il se lève, nous nous levons, vous vous levez, ils se lèvent
se reposer (odpoczywać)je me repose, tu te reposes, il se repose, nous nous reposons, vous vous reposez, ils se reposent
se taire (milczeć, zamilknąć)je me tais, tu te tais, il se tait, nous nous taisons, vous vous taisez, ils se taisent

e) Sytuacja może być również odwrotna: czasowniki, które nie występują w języku francuskim w formie zwrotnej, w języku polskim są czasownikami zwrotnymi. Przykłady czasowników:

apprendre – uczyć się
bronzer – opalać się
craindre qn/qch – bać się, obawiać się kogoś/czegoś
divorcer – rozwieść się
déménager – przeprowadzać się, przenosić się, wyprowadzać się
emménager – wprowadzać się
hésiter – wahać się
oser – ośmielać się, odważyć się
réfléchir sur/à qch – zastanawiać się nad czymś

Przykłady zdań w wersji polsko-francuskiej do analizy:

A zatem nigdy nie odpoczywasz? Ciągle pracujesz? Tu ne te reposes donc jamais ? Tu travailles toujours ?
Aby udać się na plażę, trzeba wyjść z hotelu i skierować się na prawo.Pour se rendre à la plage, il faut sortir de l’hôtel et se diriger vers la droite.
Biorę prysznic, myję zęby,
golę się, ubieram się, a następnie jem śniadanie.
Je me douche, je me brosse les dents, je me rase, je m’habille et ensuite je prends mon petit-déjeuner.
Budzę się codziennie o godz. 5:00 rano.Je me réveille tous les jours à 5 heures du matin.
Budzę się o świcie.Je me réveille à l’aube.
Całują się na ulicy. Ils s’embrassent dans la rue.
Chciałbym zapisać się na kurs języka francuskiego. Je voudrais m’inscrire à un cours de français.
Ci dwaj bracia często się biją.Ces deux frères se battent souvent.
Co robić, gdy nudzimy się w podróży lub na wakacjach?Que faire quand on s’ennuie en voyage ou en vacances ?
Co się właściwie dzieje? Qu’est-ce qui se passe au juste ?
Czeszę sobie włosy. Je me brosse les cheveux.
Często używa się tej formy. Cette forme s’utilise beaucoup. / On utilise beaucoup cette forme.
Czym się pan/-i interesuje?À quoi est-ce que vous vous intéressez ?
Dobrze się pan/-i czuje?Vous vous sentez bien ?
Dzieci huśtają się w ogrodzie.Les enfants se balancent dans le jardin.
Dzieci uwielbiają przebierać się. Przebieracie się za piratów?Les enfants adorent se déguiser. Vous vous déguisez en pirate ?
Gdzie znajduje się informacja turystyczna?Où se trouve l’office de tourisme ?
Gdzie znajduje się wzgórze Mont Saint-Michel? Où se trouve Mont Saint-Michel ?
Grupa składa się z osób, które się nie znają.Le groupe est constitué de personnes qui ne se connaissent pas.
Ile razy w tygodniu się widujecie?Vous vous voyez combien de fois par semaine ?
Istnieje kilka możliwości. Plusieurs possibilités se présentent. / Il y a plusieurs possibilités.
Jak długo już się znacie?Vous vous connaissez depuis quand ?
Jak dobrze przygotować się do egzaminu ustnego?Comment bien se préparer à un examen oral ?
Jak się nazywacie? Comment vous vous appelez ? / Comment vous appelez-vous ?
Jak się nazywasz?Comment tu t’appelles ? / Comment t’appelles-tu ?
Jak się w to gra?Ça se joue comment ?
Jest lekarzem w szpitalu publicznym, w którym opiekuje się pacjentami.Elle est médecin dans un hôpital public où elle s’occupe des patients.
Już czas położyć się spać.Il est l’heure de se coucher.
Kiedy się spotykamy?Quand est-ce qu’on se rencontre ? / On se voit quand ?
Martwimy się o jego zdrowie.On se fait du souci à cause de sa santé.
Mediateka Instytutu Francuskiego w Polsce znajduje się przy ul. Widok 12 w Warszawie. La Médiathèque de l’Institut français de Pologne se trouve dans la rue Widok 12 à Varsovie.
Moi rodzice rozwodzą się.Mes parents divorcent.
Musisz obudzić się. Tu dois te réveiller.
Mylisz się. Tu te trompes.
Nazywam się Albert, a pan? Je m’appelle Albert, et vous ?
Nie interesuję się piłką nożną. Je ne m’intéresse pas au football.
Nie mogę obejść się bez mojego słownika polsko-francuskiego. Je ne peux pas me passer sans mon dictionnaire polonais-français.
Nie poradzę sobie sam.Je ne me débrouille pas tout seul.
Nie przygotowuję się do egzaminu. Je ne me prépare pas à un examen.
Nie zbliżaj się do mnie.Ne t’approche pas de moi.
Nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa.Ils ne se rendent pas compte du danger.
Nieustannie się kłócą. Il se disputent sans cesse.
Nieźle mu idzie.Il se débrouille pas mal.
Nudzę się na wakacjach.Je m’ennuie en vacances.
O której godzinie wstajesz?Tu te lèves à quelle heure ?
Odpoczywamy, bo podróż na południe Francji jest długa. Nous nous reposons car le voyage dans le sud de la France est long.
On się uważa za poetę.Il se prend pour un poète.
Ona maluje się każdego ranka. Elle se maquille tous les matins.
Ona myje sobie twarz. Elle se lave le visage.
Ona wcześnie chodzi spać. Elle se couche tôt.
Ona zauważa/spostrzega swój błąd.Elle s’aperçoit de son erreur.
One odpoczywają w ogrodzie. Elles se reposent dans le jardin.
One przesyłają sobie SMS-y. Elles s’envoient des SMS /des textos.
Opalam się nad brzegiem morza. Je bronze au bord de la mer.
Pamięta mnie pan/-i?Vous vous souvenez de moi ?
Pamiętam moje wakacje w Maroku i Tunezji.Je me souviens de mes vacances au Maroc et en Tunisie.
Papier łatwo się drze.Le papier se déchire facilement.
Po arabsku pisze się/czyta się/ od strony prawej do lewej. La langue arabe s’écrit/se lit/ de droite à gauche.
Po francusku mówi się w wielu krajach.Le français se parle dans beaucoup de pays.
Przeglądam się w lustrze.Je me regarde dans le miroir.
Przenosi się z miejsca na miejsce, ponieważ koszty związane z mieszkaniem ciągle rosną. Il se déplace de lieu en lieu, car les frais de logement augmentent sans cesse.
Przeprowadzam się do innego miasta. Je déménage dans une autre ville.
Przygotowujemy się do świąt Bożego Narodzenia.Nous nous préparons à fêter Noël.
Pamiętasz naszą podróż do Paryża?Tu te souviens de notre voyage à Paris?
Przyzwyczajam się dość szybko do mojego nowego otoczenia. Je m’habitue assez vite à mon nouvel environnement.
Rząd waha się zaostrzyć wymogi sanitarne. Le gouvernement hésite à durcir les mesures sanitaires.
Sam kręci na siebie bicz. Il se met la corde au cou.
Siadam przed komputerem. Je m’assois devant mon ordinateur.
Spieszymy się, by przyjechać przed czasem.Nous nous dépêchons pour arriver en avance.
Spoglądają jeden na drugiego.Ils se regardent l’un l’autre.
Spotykamy się w każdą środę o godz. 19:00 w pewnej restauracji greckiej.Nous nous rencontrons tous les mercredi à 19 h 00 à un restaurant grec.
Spotykamy się, podobamy się sobie, flirtujemy, a później, łączymy się w pary.On se rencontre, on se plaît, on flirte et puis, on se met en couple.
Szkło się łatwo tłucze. Le verre se casse facilement.
Ten model samochodu sprzedaje się bardzo dobrze.Ce modèle de voiture se vend très bien.
Ten napój pije się na gorąco. Cette boisson se boit chaude.
Ten problem załatwi się polubownie. Ce problème se réglera à l’amiable.
To już się kończy.Ça se termine déjà.
To już się więcej nie powtórzy.Ça ne se reproduira plus.
To się jakoś same rozwiąże. Ça se résoudra tout seul.
To zrozumiałe. Ça se comprend.
Ubieram się zanim zjem śniadanie. Je m’habille avant de prendre mon petit-déjeuner.
Uczę się języków obcych.J’apprends les langues étrangères.
Wezmę prysznic i umyję sobie włosy. Je vais me doucher et je vais me laver les cheveux.
Wieczorem bierzesz prysznic czy kapiesz się w wannie?Le soir, tu te douches ou tu te baignes dans une baignoire ?
Za dwa tygodnie wychodzę za mąż. Je me marie dans deux semaines.
Zabieramy się do pracy.Nous nous mettons au travail.
Zastanawiam się nad moją przyszłością. Je réfléchis à mon avenir.
Zastanawiamy się, co będziemy robić. Nous nous demandons ce que nous allons faire.
Zawsze kłócimy się z powodu pieniędzy. On se dispute toujours à cause de l’argent.
Zawsze przygotowuję się na najgorsze, a spodziewam się tego, co najlepsze, w ten sposób nigdy nie jestem rozczarowany.Je me prépare toujours au pire et j’attends le meilleur, comme ça je ne suis jamais déçu.
Zazwyczaj budzę się o godz. 7:00 rano i kładę się spać o godz. 22:00.Généralement, je me réveille à 7 heures du matin et je me couche à 22 heures.
Znacie się?Vous vous connaissez ?
Źle się czuję. Je me sens mal.
Żałuję, że to zrobiłem.Je me repens de l’avoir fait.
Żartujesz sobie ze mnie?Tu te moques de moi ?

À la prochaine !